Stel je voor: een gitarist die net zo makkelijk een ingewikkelde jazzstandards speelt als dat hij experimentele geluiden uit synthesizers tovert.
▶Inhoudsopgave
Pat Metheny is precies dat. Al meer dan vijfenveertig jaar is hij een van de meest invloedrijke namen in de muziekwereld. Zijn reis is er een van constante verandering. Van de vroege jazzclubs tot de enorme podia van de popmuziek, en weer terug.
In dit artikel duiken we in de unieke speelstijl van Pat Metheny. We bekijken hoe hij van een jazzmusicus uit Kansas City veranderde in een fusion-pionier en uiteindelijk terugkeerde naar de basis, met een geluid dat niemand anders heeft.
De Beginjaren: Jazz en het Gitaaravontuur
Pat Metheny werd geboren in 1954 in Lee’s Summit, Missouri. Muziek zat er al vroeg in. Zijn vader was trompettist en leerde hem de beginselen.
Op jonge leeftijd begon Metheny met klarinet, maar al snel wisselde hij naar de tenor saxofoon.
Hij groeide op in de jazzscene van Kansas City, een plek met een rijke muziekgeschiedenis. In die tijd, halverwege de jaren zestig, was de jazzwereld erg levendig.
Metheny speelde al snel met groten der aarde. Vanaf 1969 speelde hij met de legendarische saxofonist Cannonball Adderley. Dit was een enorme stap voor een tiener.
Adderley’s invloed is duidelijk hoorbaar in Metheny’s vroege spel: melodieus, swingend, en vol gevoel.
Maar er stond een verandering op til. In 1974, op twintigjarige leeftijd, besloot Metheny om te stoppen met saxofoon en zich volledig te richten op de gitaar. Dit was een gedurfde zet. De elektrische gitaar was in de jazzwereld nog niet zo groot.
Veel gitaristen waren nog steeds beïnvloed door rockmuziek. Metheny wilde iets anders.
Hij wilde de expressie van een saxofoon overbrengen naar de gitaar. Zijn eerste album, Bright Size Life (1976), was een eye-opener.
Opgenomen met bassist Jaco Pastorius en drummer Bob Moses, liet het een nieuw soort geluid horen. Het was jazz, maar fris en nieuw. De liedjes waren complex, maar toch toegankelijk. Met dit album liet Metheny zien dat de gitaar een hoofdrol kon spelen in de moderne jazz.
De Fusion-Jaren: Synthesizers en Grote Podia
Halverwege de jaren zeventig begon een nieuw genre op te komen: jazz fusion. Dit was een mix van jazz met rock, funk en pop. Pat Metheny werd hier een van de belangrijkste vernieuwers.
In 1981 richtte hij The Pat Metheny Group op. Deze band werd een van de succesvolste groepen in de jazzgeschiedenis.
Ze wonnen meerdere Grammy Awards en speelden voor uitverkochte zalen over de hele wereld. Een sleutelelement in deze periode was het gebruik van nieuwe technologie.
Metheny was gefascineerd door synthesizers. Hij experimenteerde erop los. Een bekende synthesizer in zijn setup was de Yamaha DX7.
Deze synthesizer was in de jaren tachtig overal te horen. Metheny gebruikte hem niet alleen voor achtergrondklanken, maar speerde er complete melodieën op.
Hij creëerde klanken die leken op die van een saxofoon of een koor, maar toch elektronisch waren. Dit gaf zijn muziek een unieke, atmosferische sfeer. Het album Still Life (Flying) uit 1987 is een goed voorbeeld van deze periode. Het is een live-album opgenomen in het beroemde Madison Square Garden in New York.
Hierop hoor je de kracht van de band. Grote, meeslepende melodieën, strakke ritmes en een geluid dat de hele zaal vult.
De muziek was toegankelijk genoeg voor een breed publiek, maar ingewikkeld genoeg voor de echte jazzliefhebber.
Metheny liet zien dat fusion meer kon zijn dan alleen maar hard spelen. Het kon ook poëtisch en filmisch zijn.
Terug naar de Kern: Klassieke Invloeden en Intimiteit
Na de bombastische jaren tachtig begon Metheny in de jaren negentig aan een nieuwe fase. Hij keerde terug naar een meer ingetogen geluid.
De synthesizers verdwenen wat meer op de achtergrond. De focus kwam weer te liggen op de akoestische gitaar en de kern van de muziek: melodie en harmonie.
Hij werkte in deze tijd samen met artiesten uit verschillende genres. Een opvallende samenwerking was met de pianist George Winston. Samen maakten ze het album One More Day (1997).
Dit album toont een kwetsbare, bijna klassieke kant van Metheny. De nummers zijn rustig en doordacht. Het gaat niet meer om de technische hoogstandjes, maar om de emotie. Ook experimenteerde hij met een groep muzikanten die later de "Song X" band zouden vormen, hoewel dat project erg experimenteel was.
In 1999 bracht hij het album Sur uit. Dit was een verzameling stukken voor akoestische gitaar.
Het liet horen hoe veelzijdig hij was. Van complexe jazzcomposities tot eenvoudige, mooie melodieën.
De Unieke Gitaartechniek
In deze periode liet Metheny zien dat hij niet afhankelijk was van technologie. Zijn gitaarspel alleen al was krachtig genoeg. Wat Metheny’s speelstijl zo bijzonder maakt, is zijn techniek.
Hij speelt vaak met een zogenaamde "hybride" grip. Dat betekent dat hij een plectrum vasthoudt, maar tegelijkertijd ook met zijn vingers speelt.
Dit geeft hem de mogelijkheid om zowel snelle noten te spelen (met het plectrum) als zachte, dynamische klanken (met de vingers). Een ander kenmerk is zijn gebruik van de "volume-knop". Metheny staat erom bekend dat hij de volumeknop van zijn gitaar continu gebruikt.
Als hij een noot aanslaat, zet hij het volume vaak laag en draait het tijdens de noot langzaam open. Dit geeft een heel speciaal effect, vergelijkbaar met het inademen van een saxofonist.
Het maakt dat elke noot leeft en ademt. Het klinkt niet statisch, maar organisch.
Daarnaast is zijn timing zeer bijzonder. Hij speelt vaak "over de maat". Dat betekent dat hij melodieën speelt die niet precies op de tel vallen, maar er overheen zweven.
Dit geeft zijn muziek een dromerig, zwevend karakter. Of hij nu een snelle bebop-standaard speelt of een langzame ballad, die unieke timing is altijd aanwezig.
Kenmerken van de Metheny-Sound
Als we kijken naar de totale stijl van Pat Metheny, vallen een paar dingen op. Ten eerste is er de melodieuze lijn.
Metheny schrijft melodies die je blijven bijven. Ze zijn vaak lang en vloeiend, alsof hij een zanglijn speelt in plaats van gitaarnoten.
Ten tweede is er de harmonische rijkdom. Hij gebruikt vaak uitgebreide akkoorden (zoals maj7#11, of toegevoegde negen en dertien). Deze akkoorden klinken niet vals of dissonant, maar juist kleurrijk en helder.
Hij haalt inspiratie uit klassieke componisten zoals Igor Stravinsky en Béla Bartók, maar verwerkt dit in een jazzcontext. Wie meer wil leren over blues, jazz en funk versmolten op gitaar, vindt bij ons de juiste inspiratie. Ten derde is er de diversiteit in instrumenten.
Naast de standaard elektrische en akoestische gitaren speelt Metheny ook op de "Pikasso". Dit is een custom-made gitaar met drie halsen en 42 snaren. Het lijkt meer op een meubelstuk dan op een gitaar, maar Metheny maakt er prachtige, harp-achtige klanken mee. Ook speelt hij op de slide-gitaar en de basgitaar. Deze afwisseling houdt zijn muziek fris en verrassend.
Invloed en Erfenis
Pat Metheny’s invloed op de muziekwereld is enorm. Jonge gitaristen over de hele wereld proberen zijn geluid na te bootsen.
Artiesten van uiteenlopende genres, van popmuzikanten tot klassieke gitaristen, noemen hem als een belangrijke inspiratiebron.
Wat hem onderscheidt van veel andere jazzmuzikanten is zijn openheid. Hij is geen purist. Hij sluit genres niet uit.
Of het nu gaat om een duet met de pianist Lyle Mays (zijn vaste muzikale partner tot diens overlijden in 2020), of een experimenteel album met avant-garde muziek, Metheny volgt altijd zijn eigen pad. Hij laat zich niet beperken door hokjes.
Zijn carrière laat zien dat jazz een levendige, veranderende muziekvorm is. Van de akoestische wortels in Kansas City tot de elektronische geluiden van de fusion-periode, en weer terug naar de intimiteit van de solo-optredens. Pat Metheny blijft vernieuwen. Tot op de dag van vandaag brengt hij nieuwe albums uit en tourt hij de wereld over.
Zijn speelstijl is een combinatie van technisch meesterschap, emotionele diepgang en een onstilbare nieuwsgierigheid naar nieuwe geluiden.
Voor wie wil begrijpen hoe jazz zich heeft ontwikkeld de afgelopen vijftig jaar, is het beluisteren van Pat Metheny een must.